ايران استعدادهای طبيعی و انسانی بسياری (مانند ذخاير عظيم نفت و گاز؛ ذخاير معدنی قابل توجه؛ تنوع آب و هوايی و جذابيتهای طبيعی و تاريخی برای گردشگری؛ موقعيت جغرافيایی مناسب برای ترانزيت کالا؛ جوانان باهوش و تحصيلکرده و ...) برای توسعه همه‌جانبه در اختيار دارد که متاسفانه استفاده شايسته‌ای از آنها نمی‌شود. درحالی که برخی کشورهای در حال توسعه (مانند ترکيه) رشد سريع اقتصادی را تجربه می‌کنند، رشد و توسعه اقتصادی ايران هيچ تناسبی با امکانات و استعدادهای آن ندارد.

در اين جا می‌خواهم با چند مثال، در مورد فرصت بزرگی که با بی‌تدبيری از دست می‌رود نکاتی را بيان کنم:

1. در سالهای اخير، يکی از موضوعاتی که در مديريت اقتصادی کشور مطرح بوده، آزادسازی قيمتها و رساندن قيمت برخی از آنها به سطح قيمتهای بين‌المللی است. دولت خاتمی در برنامه چهارم ماده‌ای آورده بود که مطابق آن قيمت انواع سوخت در طی دوره پنج‌ساله برنامه چهارم توسعه (84 تا 88) به تدريج به سطح منطقه خليج فارس می‌رسيد تا ضمن حذف قاچاق سوخت از کشور (به علت ارزانی نسبی آن)، از درآمد حاصل از آن برای گسترش سيستم و شبکه حمل و نقل عمومی، گسترش دامنه و بهبود عملکرد سيستم تامين اجتماعی و ... استفاده شود. البته اين ماده از برنامه چهارم توسط نمايندگان مجلس هفتم حذف شده و رای به تثبيت قيمت حاملهای انرژی (نفت، گاز، بنزين، برق و ...) داده شد.

2. در ماههای اخير، طرح تحول اقتصادی دولت نهم که از آن به جراحی بزرگ اقتصادی ياد می‌شود بر آن است که يارانه انرژی (و به عبارت درست‌تر، ارزان‌فروشی نسبت به قيمتهای بين‌المللی) را حذف نموده و معادل ريالی آن را که بيش از 90 هزار ميليارد تومان (بيش از بودجه عمومی سال 87) براورد می‌شود بطور نقدی و مستقيم به خانوارها پرداخت کند. عنوان اين طرح هم "نقدی کردن يارانه‌ها" انتخاب شده که به نظر می‌رسد با توجه به ماهيت آن بهتر است "توزيع (بخشی از) درآمد نفت و گاز ميان مردم" نام گيرد.

3. جدای از ايرادهای کارشناسی که به اين طرح گرفته می‌شود ـ مانند آن که اين کار نقدينگی را دست‌کم به اندازه 50 درصد افزايش می‌دهد و پيامدهای تورمی دارد، شرايط پرالتهاب کنونی زمان مناسبی برای جراحی اقتصادی نيست، راههای بسيار بهتری برای هزينه کردن اين مبلغ وجود دارد و ... ـ يکی از ايرادهايی که در ميان مردم مطرح می‌شود آن است که مگر ما درآمدمان به اندازه اروپاييها است که به اندازه آنها پول برای بنزين، برق و مانند آنها پرداخت کنيم؟

در دوره کارشناسی ارشد مديريت (MBA) درسی با نام Sustainability داشتيم (که می‌توان آن را به "پايداری" (يا "توسعه پايدار") ترجمه نمود). چکيده اين درس آن بود که رويکرد انسان معاصر (پس از انقلاب صنعتی) به توسعه در درازمدت قابل تداوم نيست و با وارد ساختن آسيبهای جبران‌ناپذير به محيط زيست و ايجاد فاصله‌های فاحش اقتصادی و اجتماعی بين جوامع، به زيربناهای توسعه آسيبهای جدی وارد می‌سازد.

در اين درس هر گروه از دانشجويان بايد يک گزارش ارزيابی از يکی از معضلات جامعه ايران (مرتبط با توسعه پايدار و سه مولفه آن: محيط‌زيست، اقتصاد و جامعه) و راه‌حلهای پيشنهادی خود تدوين کرده و در حضور دانشجويان و مدرس دوره ارايه می‌نمود. به دليل علاقه به مقوله مديريت شهری و شهرسازی، من موضوع ترافيک تهران را پيشنهاد کردم که مورد پذيرش گروه قرار گرفت. در اين نوشتار قصد دارم چکيده‌ای از مطالعات انجام شده را در اين جا بيان کنم (فايلهای ارايه مطلب: 1 و 2).

برای حل اصولی مساله ترافيک يک راه‌حل چهار سطحی وجود دارد:

می‌گويند آدمی دست‌کم دو بار در سال در انديشه آن می‌رود که تولدی دوباره بيابد و عهد و پيمانی برای زندگی بهتر با خويش و خدای خويش می‌بندد: يکی در آستانه تولد دوباره طبيعت، و ديگری در سالروز تولد خويش.

پديدار شدن بهار و رويش و زايش دوباره طبيعت اين پيام پنهان را در خود دارد که می‌توان تولد دوباره‌ای يافت، طرحی نو در انداخت و زندگی تازه‌ای را بر ساخت که از سه‌گانه سعادت ـ دانايی، زيبايی و خوبی ـ سرشار باشد.

اول. حدود يک ماه قبل شبکه الجزيره مصاحبه‌ای با آقای محمود احمدی نژاد رييس جمهور ايران داشت. وی در پاسخ به پرسشی درباره "افزايش مشکلات اقتصادی" گفت: "زماني كه من از سوی ملت به رياست جمهوری برگزيده شدم ‌8 كانديدا وجود داشتند و نطق انتخاباتی من كمترين بحث را درباره‌ اقتصاد داشت. مبارزه انتخاباتی من بيشتر بر عزت، پيشرفت و تحقق عدالت و دفاع از حقوق ايران و دفاع از ارزش‌های الهی بود. من اين سياست را در داخل و خارج دنبال كردم..." (نقل از سايت تابناک).

دوم. هدف سند چشم‌انداز بيست‌ساله ايران (1384 ـ 1404) دستيابی کشورمان به جايگاه "کشور اول منطقه آسيای جنوب غربی" (شامل آسيای ميانه، قفقاز و خاور ميانه) از نظر قدرت سياسی، اقتصادی و علمی است. سياستهای کلی، خط‌مشی‌های راهبردی و برنامه چهارم توسعه کشور (1384 ـ 1388) نيز همسو با اين چشم‌‌انداز تدوين شده است. يکی از اهداف برنامه چهارم توسعه، دستيابی به رشد اقتصادی ساليانه 8 درصد است، حال آن که در دو سال نخست برنامه که با دولت آقای احمدی نژاد مقارن شده، اين رشد از حدود 6 درصد فراتر نرفته است. چندی پيش که خبرنگاری از غلامحسين الهام (سخنگوی دولت) در مورد اين موضوع پرسش نمود، پاسخ وی آن بود که (نقل به مضمون): "با توجه به دستيابی ايران به فن‌آوريهای پيشرفته مانند فن‌آوريهای هسته‌ای و نانو، ايران در حال حاضر هم در جايگاه نخست منطقه قرار دارد."!!

همان روز: سوم آذر 72، چهارشنبه روزی بود که رخت از اين دنيا برکشيد. من صبح فردايش خبردار شدم. البرز می‌رفتم و سال آخر دبيرستان بودم. دبير جبر برای صبح پنج‌شنبه ـ قبل از شروع کلاسها ـ آزمون آمادگی کنکور گذاشته بود. داشتم از خانه بيرون می‌رفتم که از پدرم حالش را جويا شدم (می‌دانستم که شب قبلش حالش بد شده بود) و او در گوشم نجوا کرد آنچه را که رخ داده بود. هوا سرد و تاريک بود، باران می‌آمد اما نه آن بارانی که از زندگی سيرابت می‌کند، آسمان تيره و تار بود، تا مدرسه گريستم.

سه ماه قبل: خانه‌شان در مقصود بيک شميران بود. آن روز در خانه‌شان بودم و با پسرش و ديگر بچه‌های فاميل بازی می‌کرديم. پياده جايي می‌رفت، از من پرسيد که آيا دوست دارد همراهش بروم، با اشتياق پذيرفتم. از کوچه باغهای شميران گذشتيم، آن روزها هنوز از باغهای دست‌نخورده و جويبارهايی که در گوشت آواز  می‌خوانند، اثری باقی بود. با هم از آن کوچه‌ها گذشتيم و از خيلی چيزها حرف زديم، از تاريخ و از ادبيات. تاريخ بيست‌ساله ايران را که در کتابخانه شخصی‌اش داشت برای خواندن به من داده بود، من هم يکی دو کتاب از دکتر اسلامی ندوشن پيش او داشتم. يادم می‌آيد همين چند ماه قبل بود که برای نخستين بار شعر "کوچه" فريدون مشيری را برايم خوانده بود، در دفتر کاری که در خانه داشت، دفتر کاری که اتاق زير شيروانی خانه‌شان بود، با يک کتابخانه بزرگ پر از کتاب.

چند سال بعد: به يادم نيست به چه مقصودی از همان مسير می‌گذشتم، اين بار بی او. ناخودآگاه به ياد شعر کوچه افتادم:
بی تو مهتاب شبی باز از آن کوچه گذشتم،
همه تن چشم شدم خيره به دنبال تو گشتم،
شوق ديدار تو لبريز شد از جام وجودم ....

پرسش دوم: ارجاع پرونده ايران به شورای امنيت

چند هفته پيش دکتر البرادعی ـ دبير کل آژانس بين‌المللی انرژی اتمی ـ در گزارش خود به همکاری ايران برای رفع برخی ابهامات مربوط به گذشته فعاليتهای اتمی خود (مانند سانتريفيوژهای p1 و p2، آلودگی برخی قطعات به پرتوهای راديو اکتيو و ...) اشاره کرد. هرچند او در گزارش خود همکاری ايران را "منفعلانه" خواند و تصريح کرد که ايران به الزام محوری دو قطعنامه 1737 و 1747 شورای امنيت يعنی تعليق غنی‌سازی اورانيوم توجهی نکرده است.

گزارش البرادعی با استقبال گسترده هيات حاکمه ايران مواجه شده و از سوی افراد مختلفی (مانند وزير امور خارجه) مطرح گرديد که چون ابهامات مربوط به گذشته فعاليتهای هسته‌ای ايران (که 18 سال بصورت پنهانی انجام شده بود) دليل اصلی ارجاع پرونده ايران از آژانس بين‌المللی انرژی اتمی به شورای امنيت سازمان ملل متحد بوده است، رفع ابهام از موارد ياد شده مبنای حقوقی ارجاع پرونده را زير سوال برده و پرونده بايد به آژانس بازگشت داده شود (و با رويکردی حقوقی ـ فنی (و نه سياسی) دنبال گردد).

پرسش اول: خودکفايی در فرايند توليد برق اتمی؟

يکی از انتقاداتی که در مورد برنامه هسته‌ای ايران مطرح می‌شود آن است که ايران می‌تواند (مانند برخی ديگر از کشورهای دارای نيروگاه هسته‌ای) سوخت اتمی مورد نياز خود را بجای توليد در داخل (از طريق غنی‌سازی اورانيوم) از کشورهای صاحب اين تکنولوژی خريداری کند. به عنوان نمونه روسيه پيشنهاد داده است که غنی‌سازی اورانيوم از طريق يک کنسرسيوم که ايران نيز در آن سهامدار باشد، در خاک روسيه انجام شده و ايران سوخت هسته‌ای مورد نياز خود را از طريق آن تامين کند. عربستان سعودی نيز اخيراً مطرح کرده است که کشورهای عربی حاضرند در ساخت يک مرکز فرآوری اورانيوم که در کشوری بيطرف (مانند سويس) ساخته ‌شود با ايران همکاری کنند تا از اين طريق ايران مطمئن شود که سوخت اتمی مورد نياز خود را دريافت می‌کند. ايده‌‌های مشابهی نيز از سوی برخی ديپلماتهای غربی مبنی بر ساخت يک "بانک سوخت هسته‌ای" که زير نظر آژانس بين‌المللی انرژی اتمی فعاليت کند و کشورهای دارای نيروگاههای هسته‌ای سوخت مورد نياز خود را از آن خريداری کنند مطرح شده است.

پاسخ ايران به اين پرسش معمولاً در دو محور بوده است:

مورد اول: فردی به مدت 6 ماه در حال کاهش وزن است. بر اساس پارامترهايی مانند قد و استخوان‌بندی، وزن مطلوب او 75 تا 80 کيلوگرم می‌باشد. او در حال حاضر 110 کيلوگرم وزن دارد. از نظر شما عملکرد او در کاهش وزن چگونه بوده است؟

مورد دوم: دولتی به مدت 5 سال اداره کشوری را برعهده داشته است و روزهای آخر دوران تصدی خود را سپری می‌کند. آمارهای رسمی نشانگر وجود 3 ميليون معتاد به مواد مخدر (معادل 5 درصد کل جمعيت) در آن کشور است. از نظر شما آيا سياستهای آن دولت در مبارزه با اعتياد موفق بوده است؟

احتمالاً در هر دو مورد شما "عملکرد" را ضعيف (نامطلوب) ارزيابی می‌کنيد. حال اگر بدانيد در مورد اول، 6 ماه قبل که فرد شروع به کاهش وزن کرد 130 کيلوگرم وزن داشت و در اين مدت 20 کيلوگرم از وزن خود کاسته است، چه نظری می‌دهيد؟ اگر در مورد دوم مطلع شويد 5 سال قبل که دولت مذکور آغاز بکار کرد 4 ميليون نفر در آن کشور معتاد به مواد مخدر بودند، آيا داوری شما تغييری می‌يابد؟

گاهی اشتباهی که در داوری رخ می‌دهد آن است که دو مفهوم وضعيت (position) و عملکرد (performance) با يکديگر خلط می‌شوند.

ايران جزء معدود کشورهايی است که هنوز از تورم دورقمی رنج می‌برد (پيش‌بينی می‌شود که نرخ تورم سال 86 از 20 درصد هم فراتر رود). کشورهايی مانند ترکيه و برزيل که سالها تورمهای نجومی (Hyper Inflation) داشته‌اند، چند سال است که توانسته‌اند با اتخاذ سياستهای صحيح مالی غول تورم را در شيشه کنند و نرخ تورم را به کمتر از 10 درصد کاهش دهند. برخی بر اين باورند که آنچه منابع رسمی دولتی (مانند بانک مرکزی) به عنوان نرخ تورم اعلام می‌کنند، واقعی نبوده و کمتر از افزايش واقعی سطح عمومی قيمتهاست. در اين مورد چند نکته قابل ذکر است:

1) روا (just) بودن يک تصميم به تطابق آن با يک چارچوب مرجع بازمی‌گردد. اين چارچوب مرجع (بنا به مورد) اخلاق يا حوزه دانش مرتبط است. به عنوان مثال فرض کنيم دولت تصميم می‌گيرد:

-  دسترسی کاربران خانگی اينترنت را به سرعتهای بالاتر از  128 (kbps) ممنوع کند.
- دسترسی جامعه را به برخی منابع خبری - از راههايی مانند فيلتر کردن برخی سايتهای اينترنتی، انحصار راديو و تلويزيون و جمع‌‌آوری تجهيزات دريافت کانالهای ماهواره‌ -  محدود سازد.
- برای زمان شروع و پايان کار بانکهای خصوصی و بهای خدمات آنها (نرخ تسهيلات) محدوديت ايجاد کند.
- ...

يکی از روشهایی که به تازگی برای فراگيری واژگان زبان انگليسی استفاده می‌کنم، استخراج لغتهای جديد فيلمهای سينمایی مورد علاقه و ثبت آنها در يک فهرست لغات (word list) ساده است. چون بنا دارم از اين پس هر هفته يک فهرست 20 تايی از اين لغات را با شما به اشتراک بگذارم، ابتدا نکاتی را درباره اين روش بيان می‌کنم:

1. نخست آن که چرا يادگيری واژگان زبان انگليسی بدين روش می‌تواند مفيد باشد؟ به نظر من سه دليل اصلی می‌توان ذکر کرد:

الف ـ آموختن واژگان انگليسی را با يک فعاليت سرگرم‌کننده همراه می‌کند.
ب ـ آموختن يک واژه در متن يا بافت جمله (context) بسيار موثرتر از آموختن صرف از روی يک کتاب لغت می‌باشد.
ج ـ بسياری از واژه‌ها همراه يک خاطره تصويری در ذهن ثبت می‌شوند.